Kluska i Sabinka. Odcinek 5.

JAK NAPISAĆ KRYMINAŁ?

Pod pewnymi względami kryminał nie różni się od żadnej innej formy literackiej. Pod tym na przykład, że chętnym na tworzenie kryminałów nie da się, niestety, podarować recepty na gotową, świeżą i chrupiącą powieść, która dodatkowo mroziłaby krew w żyłach czytelnikom.

Zawsze warto jednak podać kilka podstawowych reguł.

Zacząć należy od pytania dlaczego chcecie pisać akurat kryminał? Czy dlatego, że wśród najlepiej zarabiających pisarzy świata w pierwszej trójce znajdują się James Patterson i Stephen King? Czy dlatego, że „Kod Leonarda da Vinci” można kupić w każdym kiosku na świecie? O gustach wprawdzie się nie dyskutuje, ale mamy jednak nadzieję, że szukając „kryminalnych wskazówek” kierują Wami inne motywy niż powielenie sukcesu Dana Browna...

Oto kilka luźnych uwagi drobnych rad, które być może, w razie zainteresowania tematem, będą uzupełniane:

1.

Kryminał to też literatura. Oznacza to, że choć najważniejsze pozostają tu pomysł i intryga, to jednak bazą pozostaje zawsze język. Zdanie „Wszedł i zobaczył wiszące ciało” prawie w każdej sytuacji będzie brzmieć gorzej niż, na przykład, „Nawet nie musiał wchodzić dalej, od razu rzuciły mu się w oczy zwisające bezwładnie ludzkie nogi”.

2.

Osadzaj akcję w realiach, o których masz pojęcie. Chcesz napisać o zbrodni na ulicach Nowego Yorku? To zbadaj, choćby przez Google Earth, topografię miasta. Głównym bohaterem będzie policjant? Dowiedz się, jak w wymyślonym przez Ciebie zdarzeniu naprawdę zadziałałaby policja.

3.

Miej plan. Podczas tworzenia pierwszej strony nie możesz sam nie wiedzieć, jak zginął denat, kto i dlaczego go zabił. Wskazówki dawkuj jak witaminę Ce. Pamiętaj, że nie bierze się od razu całego opakowania, ani nie zostawia się go na stan całkowitej awitaminozy, gdy jest już cokolwiek za późno…

4.

Stwórz ciekawego bohatera. Niekoniecznie policjanta – może być to osoba prowadząca śledztwo na własną rękę, stary, zdziwaczały pisarz lub osoba pracująca w cyrku. Aby jednak była naprawdę ciekawa, warto wyobrazić ją sobie dokładnie, wykreować osobowość. Osobowość z pewnością jest niezbędna do rozwiązywania zagadek, jakie czekają Twojego bohatera.

5.

Poczytaj kilka naprawdę dobrych kryminałów. Ciekawe propozycje i wyczerpujące recenzje możesz znaleźć m.in. tu: http://robertostaszewski.bloog.pl/?ticaid=5d360.

NASZ HIT:

O gustach się nie dyskutuje. Jednak naszym zdecydowanym numerem jeden z polskich kryminałów jest "Uwikłanie" Zygmunta Miłoszewskiego. Fantastycznie wykreowany bohater, Prokurat Szacki, bada - w stuprocentowo polskich realiach - sprawę niebanalnego morderstwa. Wątki psychologiczne, historyczne, obyczajowe i literackie sprawiają, że z niecierpliwością czeka się na zapowiadany dalsy ciąg śledztw Prokuratora. Palce lizać!

Kluska i Sabinka. Odcinek 4.

LITERATURA WULGARNA

Literatura jest ostatnim chyba obszarem, w którym  brzmienie języka sprawia nam jeszcze przyjemność... Jechałam kiedyś autobusem i usłyszałam:

A: No, k..., coś trzeba wybrać, k...., a ty jak?
B: No ja, to k... na medycynę.
A: Na medycynę k....??!!! A wiesz ile tam jest k.... roboty?
B: No ile?
A: W ch.....

Zdębiałam lekko, tylko lekko (niestety, pewne rzeczy nie robią już na człowieku wrażenia), wróciłam szybko do stanu wyjścia, ale niesmak pozostał. Pomyślałam o literaturze. Czy czytając powieść lub wiersz, po natknięciu się na wulgaryzm niesmak pozostaje? Wręcz przeciwnie? Czasem tak, czasem nie? No to o co chodzi...?

1. Nie klnij

Poetycką gwiazdą ostatnich lat był Charles Bukowski. Ten, który prostotę stylu i wulgaryzm języka potraktował jako wytyczne swojej lirycznej drogi. Opisywał świat, w którym „wciąż gałęzie się łamią, ptaki spadają, budynki płoną, kurwy stoją na baczność”. Opisywał siebie, „pijany kiedy tylko się dało, oczytany, wygłodzony, przygnębiony, ale mówiąc szczerze jedna młoda dupa zmazałaby wszystek mój żal”.

Źle pisał? Nie. Problem polega bardziej na tym, że niedługo potem powstał trend zbukowizowania poezji, polegający na tym, że imitatorzy stylu powtarzali po trzy kurwy w wersie, licząc na to, że przyniesie im to sławę pokroju mistrza. Który, nawiasem mówiąc, wcale nie używa wulgaryzmów w każdym swoim tekście (polecam sprawdzić to samemu: http://www.poema.art.pl/site/sub_537_bukowski_charles.html).

Konkluzja? Nie klnij w tekście tylko po to, by być drugim Bukowskim.

2. Klnij

Jeżeli bohaterem Twojego tekstu jest osiedlowy żul – nie łudźmy się, włożone w jego usta kwestie typu: „Przepiękny dzień dzisiaj mamy, dużą satysfakcję sprawia mi siedzenie w mojej ulubionej bramie przy moim ulubionym osiedlowym sklepie” będą brzmiały sztucznie. Raczej zaklnie, gdy tylko zorientuje się, że nie ma drobnych na wino. Ale już bieszczadzki pijaczek z zabitej dechami wsi, pozbawiony towarzystwa licznych kumpli, zakląć nie musi. Choć może. Wszystko jest kwestią proporcji.
 
Innymi słowy – kiedy użyć wulgaryzmu trzeba, to po prostu trzeba. W celu poruszenia wyobraźni proponuję zapoznać się z fragmentem „Pawia Królowej” (powieść Doroty Masłowskiej):

„Hej ludzie, pora się zbudzić, posłuchajcie tej historii o tym, jak był pożar w bucie, posłuchajcie o brzydkiej dziewczynie, która miała ciało psa i twarz świni (…) i uchroń nas Boże, nikt takiej brzydkiej nie chciał znać, ani żaden chłopak nie chciał jej dymać (…). I posłuchaj mnie teraz uważnie, bo jak myślisz, że to jest ważne, na jakiej to było ulicy, Czerskiej, Perskiej czy Woronicza, Zasranej czy rondo Odbytnica, to cię stary szkoda, mylisz dwa różne słowa, bo skurwysyństwo to nie blok czy kamienica, to twoja głowa, w której czai się słoma”.

Blok czy kamienica, wiemy, gdzie rzecz się dzieje. A dzieje się mocno. Więc jeżeli też jesteś z bloku czy kamienicy i musisz, jak Masłowska, dać upust swoim emocjom – wal śmiało. Jeśli jesteś stworzeniem delikatnym i wrażliwym, wychowanym na miodzie i mleku – nie musisz. A już na pewno nie dlatego, że całkiem jest to w literaturze modne. 

Ps. W temacie polecamy wersję problemu dla dzieci: "Jak przeklinać" autorstwa Michała Rusinka

Kluska i Sabinka. Odcinek 3.

AUTENTYCZNIE NIEPATETYCZNIE

Sytuacje w życiu miewają różną wagę. Opis nasz musi być adekwatny do skali ujmowanego w słowa problemu. Z jednym zastrzeżeniem: nawet w najbardziej przejmującej historii patos na ogół jest zbędny. Przynajmniej w tak zwanej „dobrej” literaturze.

Patos pojawiał się kiedyś tam, gdy w grę wchodziła ojczyzna lub miłość. „O! kiedyż będzie inaczej? – pytała bohaterka jednego z utworów Orzeszkowej – Czy kiedykolwiek będzie inaczej? Dlaczegoż nie urodziłem się w tej porze później, gdy świat będzie innym, albo w tak wczesnej, aby oczy moje nie potrafiły otworzyć się na to, że mógłby być innym, gdyby, gdyby ludzie byli inni!”.

Brzmi sztucznie? Oczywiście. Stąd powtórzenia, wykrzykniki, wzniosłość, dziwne konstrukcje zdań, pytania retoryczne... Dziwne, że rozmówca nie przerwał tego potoku słów.

Jednak, o ile nawet w czasach Orzeszkowej utwór Gloria Victis (skąd pochodzi cytat) uznany był za zbyt patetyczny, o tyle dziś, w dobie slangów, tolerancji językowej, braku podziałów społecznych według sposobu wyrażania się itp. – tym bardziej nie przeszłoby zdanie „Dlaczegoż nie urodziłam się w tej porze późnej?”.

Powiemy, że nikt dziś tak nie mówi. Niby nie. A jednak. Zbyt wiele – zwłaszcza u debiutantów – pojawia się dziwnych sformułowań, zarówno w prozie i poezji. Przykłady, niestety, niefikcyjne: „na dnie mej duszy”, „wewnętrzny głos anioła”, „i wtedy moje życie legło w gruzach”.

Nie mamy już dziś „swej” duszy. Mamy co najwyżej „swoją”. I na ogół nie duszę, ale nastrój. A życie może i faktycznie legnie dla niektórych w gruzach nie tylko w momencie katastrofy nuklearnej, lecz także wtedy, gdy chłopak powie dziewczynie, że już jej nie lubi. Ale samo sformułowanie jest tak wyświechtane, że używanie go na serio budzi raczej uśmiech. Dlatego zalicza się już do tych patetycznych.

Doceńmy, że zbyt wiele pięknej roboty wykonał Joseph Heller, Kurt Vonnegut i inni (w tym nasi rodzimi, Sławomir Mrożek i Witold Gombrowicz), by do patosu można było z czystym sumieniem powrócić.

Patos dziś charakterystyczny jest głównie dla kina amerykańskiego niskich lotów. Znamy wszyscy te sceny. Sędzia toczy oskarżycielską mowę, łzy płyną wszystkim z oczu, mowa trwa, i trwa, i trwa, stygnie nam herbata, oskarżony, pełen skruchy stoi, i stoi, i stoi, aby w ostatniej chwili, w zwolnionym tempie, piłeczka bejsbolowa rzucona przez dziecko, którego nikt w szkole nie lubił, przesądza o wygranym meczu i synek godzi się z matką.

Nie przenoście nam tego w literaturę! Nie czyńcie, nie czyńcie, ach, z ducha poezji współczesnej kościelnej waszej pieśni!

UWAGA!

Patos nie jest zabroniony, da się stosować, nie jest oczywiście zakazany. Potrzeba jednak talentu, by wyszedł naprawdę wzruszająco. I, nie wiem jak Wy (każdy ma prawo do własnego zdania), ale ja czuję grozę wojny, gdy Kurt Vonnegut pisze: „Jednym z powodów, dla których amerykanie spalili Drezno, był fakt, że wszystko inne już zostało spalone” lub „Czy naprawdę kiedyś kogoś zabiłem, choćby na wojnie ? Nic mi o tym nie wiadomo. Być może zapomniałem”.

Kluska i Sabinka. Odcinek 2

INSTRUKCJA OBSŁUGI LIMERYKA

Zanim przejdziemy do poważnej i wielkiej literatury, proponujemy Wam trochę zabawy. Najlepszą literacką formą ćwiczenia warsztatu, lekkości pióra i dowcipu jest limeryk.

Zanim wzruszycie ramionami wiedzcie, że limerykami zajmowali się nie tylko podrzędni wierszokleci. Przeciwnie! Zarówno Stanisław Barańczak czy Wisława Szymborska lubują się w tej groteskowej formie. Szczególnie Barańczak upodobał sobie limeryki, nie tylko pisząc własne, lecz również tłumacząc je z angielskiego. W Anglii bowiem, jak to w Anglii, groteska sprzedaje się zawsze świetnie…

Przykład a la Szymborska:

Stary sklerotyk, rybak z Helu,

nagle zakochał się w Fidelu.

Do Kuby go pędziła chuć –

ale gdy tylko wsiadł na łódź,

zapomniał, w jakim płynie celu.

Przykład/przekład a la Barańczak:

Pewien starzec w swej willi na Etnie 

Trzymał owcę i czuł się z nią świetnie: 
„Dokładnie taki profil, 
 Wyjaśniał” miał Teofil, 
Choć nie pomnę, kim był on konkretnie".

Czy widać już pewne zależności? Oczywiście – pierwsza, druga, trzecia i ostatnia linijka, na wersy na ogół o identycznej liczbie sylab, rymują się ze sobą. Czwarty i piąty – ze sobą. Tematyka z kolei na ogół jest wariacka, i właściwie, im bardziej niedorzeczna, tym lepiej…

Więcej o limeryków znajdziecie między innymi na stronie http://www.limeryki.pl/desant.html Piszcie tez własne, najlepiej w komentarzach lub na blogowego maila – niewykluczone, że przeprowadzimy konkurs…

Ps. Przykład limeryków niedoskonałych, pisanych na czas. Nie ma to jak pięć minut przerwy w pracy na stworzenie czegoś idiotycznego!

Pewna dama z polski wschodniej

Tyłem na przód miała spodnie

Społeczeństwo wołało

Że ją chyba pogrzało  

Stwierdzała, że tak wygodnie

Wilk pewien z okolic Chrzanowa

Przed sarną zamiary swe chował

Prosząc na kawę

Szykował strawę

Na którą nie była gotowa